Geri Dönüş    

A.Ü. Tıp Fakültesi
Prof.Dr. Recep Akdur, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı, Halk Sağlığı
Kış gelmesi ve soba  zehirlenlelerinin duyulması üzerine, "soba zehirlenmelerine karşı önlemler" konulu bir bilgilendirme notu dağıttım ve çeşitli basın kuruluşları buna yer verdi. Bu notun tam metnini aşagıda bulabilirsiniz.
   

SOBA (CO ) ZEHİRLENMELERİ

 

Kış Aylarının gelmesi ile birlikte soba zehirlenmeleri de başlıyor ve kış mevsimi boyunca yüzlerce yurttaşımızı kaybediyoruz.

 Soba zehirlenmelerine neden olan etmenleri ve bunlara karşı alınacak önlemleri dört başlık altında toplamak olanaklı.

 

  1. Düşünsel Etmenler

1.1.Toplumumuzda soğuğun insan sağlığına zarar verdiği, hastalık ve ölümlere yol açtığı kanaati yaygındır. Oysaki bu yalnızca yanlış bir inançtan ibarettir. Donma olaylarını bir yana bırakır isek, ortamda mikrop ya da zehir olmadan soğuğun insana bir zararı olmaz. Daha açık bir anlatımla; ortamda virüs  olmadıkça, insanlara virüs bulaşmadıkça hava ne kadar soğuk olur ise olsun insanlar nezle veya grip olmazlar.  Bu nedenle insanlar soğuktan değil mikroptan korkmalı. Aynı şekilde insanlık tarihinde evinde veya yatağında donmuş olan  hiç kimse yoktur. Oysa ki her yıl yüzlerce insan soba ile zehirlenmektedir. Bundan ötürü  insanlar soğuktan değil sobadan veya zehirden korkmalıdır.

 

1.2.  İnsanlar görünen dumanı fark etmekte ve ondan korkmaktadır. Oysaki  tam tersine insanlar görünen değil görünmeyen, fark edilmeyen dumandan korkmalıdır. Çünkü görünen duman olan yerden insanlar hemen uzaklaşır. Bu nedenle de görünen duman yalnızca felçlilere, zihinsel engellilere veya ortamdan uzaklaşma olanağı olmayan yerdeki insanlara zarar verir. Buna karşılık karbon monoksit gibi metan gazı gibi görünmeyen dumanlardır. ötürü de, esas tehlikeli olan karbon monoksit gibi metan gazı gibi görünmeyen duman ürünleri çok tehlikelidir. İnsanlar ortamda bunların varlığından haberdar olamaz ve herkesi  zehirlerler ve öldürürler. Bu nedenle  insanlar görünenden dumandan değil görünmeyenden

dumandan korkmalıdır.

 

Sobaların gece yakılmasına gerek yoktur. Bu nedenle yatmadan önce sobalar mutlaka söndürülmelidir. Soba tepmeleri ve karbon monoksit zehirlenmelerinden kurtulmanın en kestirme yolu budur.

 

  1. Alt yapıya İlişkin Etmenler

2.1.Bacasız ısıtıcılar: Mangal, katalitik soba vb araçlar tüm yanma ürünlerini (CO2, CO)  doğrudan kapalı ortama verirler ve orada bulunanları zehirlenmesine neden olurlar. Bu edenle zehirlenme açısından büyük risk ouşutururlar

Bacasız ısıtıcılar kesinlikle kapalı hacimlerde  kullanılmamalıdır.

 

2.2.  Bacalı sobalar:

2.2.1.Baca yapısı: Soba bacalarının cam ya da duvardan çıkarılması sakıncalıdır. Soba tepmesi için büyük risk yaratır. Aynı şekilde çatıdan çıkan bacaların da çatıdan bir metre yüksek olması, başında şapkası bulunması gerekir. Soğuğa karşı iyi izole edilmemiş sobalarda aşırı miktarda katran yoğunlaşır ve sık sık tıkanmalara neden olur.

Soba kurulmadan önce soba bacası  yukarıdaki yapısal hususlar açısından dikkatlice kontrol edilmeli ve  mutlaka temizlenerek kullanıma sokulmalıdır.

 

2.2.2. Borular:  Sobadan bacaya uzanan borunun çok uzun olması, odalar arasında seyir etmesi çok fazla dirsek içermesi, hem kurum ile tıkanma hem de gaz sızdırma açısından sakıncalıdır. Boru birleşim yerlerinin hava sızdırması, borularda delik bulunması soba zehirlenmesi açısından risk yaratır.

 

Sobada 4-5 parçadan fazla boru ikiden fazla dirsek bulunmamalıdır. Boru birleşim yerleri gaz sızdırmamalı, borularda delk bulunmamalıdır . Sobanın boruları ayda bir kontrol edilerek  temizlenmelidir.

 

2.2.3. Yakma / kullanma biçimi: Sobaların alttan yakılması durumunda (odunu alta kömürü üste koymak ve alttan odunu tutuşturmak)  iyi bir yanma elde edilemez. Bu nedenle de hem daha fazla duman oluşur hem de soba daha az ısıtır(daha az enerji elde edilir) bu durum bir yandan sobanın tütmesine neden olurken öte yandan da boruların daha sık tıkanmasına neden olur.  

Sobanın üst 1/3 kısmı  odun veya kömür ile doldurulur ise, hem iyi bir yanma oluşmaz hem de soba borusu çıkışının önü tıkanmış olur. Bu durum hem aşırı duman oluşmasına hem de sobanın tütmesine neden olur.

Sobaya ilave kömür eklenmesi halinde sobadan iyi bir yanma (elde edilemez). Sanki ikinci kez alttan tutuşturulmuş duruma düşülür. Bu da aşırı duman ve soba tütmesine neden olur. Daha da kötüsü sobaya üstten kömür ilave edilir, alt ve üst kapakları kısılarak boru kapağı da yarı kapalı hale getirilir ise ( bu duruma sobanın uyumaya bırakılması denmektedir) soba yalnızca duman üretir hale gelir. Bu da boruların çok çabuk tıkanmasına, lodos olması ,bacanın uygun olmaması gibi durumlar da  ise  soba kolayca tepmesine ve zehirlenmelere neden olur.  

 

Sobanın 2/3’ü doldurulmalı ve üsteki kısım boş bırakılarak  yanma ve soba baca çıkışı için yeterli bir boşluk bırakılmalıdır. Soba kesinlikle üstten yakılmalıdır Sobaya hiç bir zaman kömür ilavesi yapılmamalı özelliklede yatmadan önce bu hareketten kesinlikle kaçınılmalıdır. Soba hiçbir zaman uykuya bırakılmamalıdır.

 

  1. Mevsim ve hava durumu: Sonbahar ve ilkbahar ayları ev dışındaki havanın ev içine göre daha sıcak olması nedeniyle, bacanın zor çektiği ve bazen de hiç çekmediği mevsimlerdir. Aynı şekilde lodos sıcak esen bir rüzgar olması nedeniyle baca çekiş gücünü düşürür. Buna bir de şapkasız ve uygunsuz bacalar eklenirse Lodoslu günlerde soba tepmeleri riski daha fazladır. Güçlü rüzgarların olduğu günlerde de özellikle şapkasız bacalar geri teper.

 

Sonbahar ve ilkbahar aylarında  ve rüzgarlı günlerde  soba yakılması halinde çok dikkatli olunmalı ve geceleri sobalar mutlaka söndürülmelidir.

 

  1. Karbon monoksit: Karbon monoksit renksiz kokusuz ve havadan hafif bir gazdır. Bu nedenle ortama sızması yada bulunması halinde kesinlikle fark edilmez. Daha da kötüsü içeride bulunanları rehavete sürükleyip uyumlarına ve böylece de zehirlenmelerine neden olur. 

 

Sobalı ortamlarda aşırı uyku gelmesi durumunda karbonmonoksit zehirlenmesinden şüphelenilmeli ve ortam hemen havalandırmalıdır. Bebekler, yaşlılar kesinlikle sobalı odalarda yatırılmamalı sobalı odada yatılması halinde kapı açık bırakılmalı ve geceleri sobalar mutlaka söndürülmelidir. Karbon monoksit zehirlenmesinden şüphe edilen kazazedeler derhal ortamdan uzaklaştırılıp açık havaya çıkarılmalı ve daha sonra tıbbi yardım istenmelidir.